Η μόνη ολική έκλειψη Ηλίου του 2019 συνέβη στις 2 Ιουλίου εκείνου του έτους και ήταν ορατή από το νότιο ημισφαίριο, κατά μήκος μιας στενής λωρίδα που διέσχιζε τον Ειρηνικό Ωκεανό και κατέληγε στην Αργεντινή. Το γεγονός στάθηκε αφορμή (όπως γίνεται συνήθως) για αποστολές κυνηγών εκλείψεων και ομάδων επιστημόνων, ενώ διοργανώθηκαν και δυο συνέδρια ηλιακής/διαστημικής φυσικής και αστροφυσικής στην Αργεντινή και στη Χιλή. Αξίζει να σημειωθεί ότι λόγω της έκλειψης η τουριστική κίνηση στις δυο χώρες αυξήθηκε κατά εκατοντάδες χιλιάδες εκείνη την εβδομάδα.
Μεταξύ 30ης Ιουνίου και 6ης Ιουλίου βρέθηκα στο 354ο συμπόσιο της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης (International Astronomical Union, IAU), στην πόλη Κοπιαπό της Χιλής. Το θέμα του συμποσίου ήταν η προέλευση και οι εκφάνσεις του μαγνητικού πεδίου του Ήλιου και των αστεριών. Με αφορμή, λοιπόν, το γεγονός της ολικής έκλειψης, είχε ως σκοπό να αναδείξει τη σύνδεση μεταξύ των φαινομένων που παρατηρούνται στον Ήλιο και τα άλλα αστέρια, φέρνοντας κοντά δυο διαφορετικές επιστημονικές κοινότητες. Από τη μια την κοινότητα των ηλιακών φυσικών, που ερευνά το μοναδικό αστέρι του οποίου την ατμόσφαιρα μπορούμε να δούμε με λεπτομέρεια και, από την άλλη, την κοινότητα των «νυχτερινών» αστροφυσικών, η οποία συγκεντρώνει παρατηρήσεις πολύ μεγάλου αριθμού αστεριών, παρόλο που δεν μπορούμε να διακρίνουμε τι ακριβώς συμβαίνει στις ατμόσφαιρές τους.
Ένα απίστευτο ουράνιο θέαμα
Στο πλαίσιο του συμποσίου διοργανώθηκε εκδρομή στην έρημο Ατακάμα La Silla, όπου θα παρατηρούσαμε την ολική έκλειψη Ηλίου. Προκειμένου να προλάβουμε την ενδεχόμενη κίνηση από την αυξημένη τουριστική κίνηση ξεκινήσαμε το ταξίδι μας από το Κοπιαπό στις 6 τα χαράματα. Στον προορισμό μας είχε στηθεί ένας μικρός καταυλισμός υποδοχής των επισκεπτών, ο οποίος περιλάμβανε υπαίθρια αγορά με τοπικά προϊόντα και αναμνηστικά και χώρους που φιλοξενούσαν καλλιτεχνικές εκδηλώσεις. Εκεί συναντήσαμε και ομάδες ερασιτεχνών αστρονόμων, ερευνητών από τα τοπικά πανεπιστήμια και δημοσιογράφους, οι οποίοι έπαιρναν συνεντεύξεις από τους επισκέπτες.
Οι διοργανωτές μάς είχαν ενημερώσει ότι έπρεπε να προετοιμαστούμε καταλλήλως για τις χαμηλές θερμοκρασίες της ερήμου, κυρίως τις πρωινές και απογευματινές ώρες, αλλά και για την έντονη ηλιακή ακτινοβολία.
Γύρω στις 4 μ.μ τοπική ώρα, μερικές ώρες μετά την άφιξή μας στο χώρο θέασης, ο δίσκος της Σελήνης ξεκίνησε να καλύπτει τον Ήλιο, μειώνοντας σταδιακά το φως της ημέρας. Πλησιάζοντας στην πλήρη κάλυψη, οι αλλαγές στο φωτισμό και στα χρώματα της ημέρας δημιουργούσαν μια ξεχωριστή εμπειρία, η οποία θύμιζε το σούρουπο, αλλά με έναν ανοίκειο τρόπο. Επειδή επρόκειτο για απόγευμα του χειμώνα (θυμηθείτε ότι 2 Ιουλίου στην Χιλή είναι χειμώνας) ο Ήλιος εκείνη την ώρα βρισκόταν σχετικά κοντά στη δύση του, σε ύψος περίπου 15 μοιρών από τον ορίζοντα. Όταν ο σεληνιακός δίσκος κάλυψε πλήρως τον ηλιακό, ο ουρανός σκοτείνιασε δημιουργώντας μια αίσθηση μεταξύ ημέρας και νύχτας. Ακριβώς στην ώρα της ολικής έκλειψης το θέαμα ήταν απίστευτο: βλέπαμε έναν «σκοτεινό» Ήλιο να περιβάλλεται από ένα φωτεινό, μακρόστενο, «διάπυρο» στέμμα, ενώ η εγγύτητά του στον ορίζοντα τον έκανε να φαίνεται μεγαλύτερος σε έκταση. Ο ουρανός γύρω από τον Ήλιο ήταν σκοτεινός, περίπου σαν τον ουρανό μετά το σούρουπο. Κοντά στον Ήλιο μπορούσαμε να δούμε την Αφροδίτη (Αποσπερίτη ή Αυγερινό), η οποία δεν είναι ορατή υπό κανονικές συνθήκες κατά τη διάρκεια της ημέρας. Η ολική φάση της έκλειψης διήρκησε περίπου 1 λεπτό και 40 δευτερόλεπτα, κατά τη διάρκεια των οποίων επικρατούσε σχεδόν απόλυτη γαλήνη, καθώς όλοι μας παρακολουθούσαμε κατάπληκτοι το θέαμα. Αξίζει να σημειωθεί ότι το θέαμα και τα συναισθήματα που δημιουργεί είναι αδύνατο να περιγραφούν με λόγια.
Μετά από περίπου 100 δευτερόλεπτα ο σεληνιακός δίσκος ξεκίνησε να αποκαλύπτει τον ηλιακό. Για μερικά δευτερόλεπτα μια έντονη κόκκινη λάμψη στο ένα άκρο του δίσκου έδωσε τη θέση της σε ένα έντονο λευκό φως, το λεγόμενο «διαμαντένιο δαχτυλίδι». Στη συνέχεια ο ηλιακός δίσκος ξεκίνησε να μεγαλώνει ξανά, ακολουθώντας την αντίστροφη με προηγουμένως πορεία. Χρειαστήκαμε μερικά λεπτά μέχρι να συνειδητοποιήσουμε τι είχαμε μόλις αντικρίσει και σταδιακά ο κόσμος ξεκίνησε και πάλι να ζωντανεύει.
Μέχρι να ολοκληρωθεί το φαινόμενο και να συγκεντρωθούμε στο σημείο συνάντησης για το ταξίδι της επιστροφής είχε ξεκινήσει να νυχτώνει. Επομένως, μετά από την απίστευτη εμπειρία μιας ολικής έκλειψης είχαμε σαν «κερασάκι στην τούρτα» τη δυνατότητα να δούμε και τον νυχτερινό ουρανό του νοτίου ημισφαιρίου από την έρημο Ατακάμα, ένα μέρος όπου λόγω της διαύγειας της ατμόσφαιρας συγκεντρώνονται μερικά από τα μεγαλύτερη τηλεσκόπια στον κόσμο.
Ενθύμιο από την εκδρομή, η εντυπωσιακή φωτογραφία που τράβηξε μια συνάδελφος με το κινητό της, η οποία φυσικά σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να «μεταφέρει» τη ζωντανή εμπειρία.
*Το κείμενο βασίζεται σε εμπειρία που περιγράφηκε εκτενέστερα σε άρθρο μου στο ένθετο ΠΡΙΣΜΑ (Γιάννης Κοντογιάννης, “Παρατηρώντας την έκλειψη Ηλίου από την Χιλή”, τχ.68, 13 Ιουλίου 2019, σελ 2-3) της εφημερίδας Αυγή.